Η Αλβανία, η Δημοκρατία της Αλβανίας (αλβ. Shqipëria, Republika e Shqipërisë) είναι χώρα της νοτιοανατολικής Ευρώπης, στη Βαλκανική Χερσόνησο. Στα δυτικά βρέχεται από την Αδριατική Θάλασσα και στα νοτιοδυτικά από το Ιόνιο Πέλαγος. Η πρωτεύουσά της, τα Τίρανα, είναι και το οικονομικό κέντρο της χώρας.
Την χωρίζει από την Ιταλία το Στενό του Οτράντο, πλάτους περίπου 72 χλμ. Τα χερσαία σύνορά της έχουν συνολικό μήκος 720 χλμ. και η ακτογραμμή της 362 χλμ. Συνορεύει με την Ελλάδα (282 χλμ.), το Μαυροβούνιο (173 χλμ.), τη Βόρεια Μακεδονία (151 χλμ.) και τη Σερβία/Κόσοβο (114 χλμ.).
Η Αλβανία είναι μέλος του ΟΗΕ, του ΝΑΤΟ, του ΟΑΣΕ, του Συμβουλίου της Ευρώπης και του ΠΟΕ, καθώς και ιδρυτικό μέλος της Ένωσης για τη Μεσόγειο. Έχει καθεστώς υποψήφιας προς ένταξη στην ΕΕ χώρας από το 2014. Η χώρα έχει κοινοβουλευτικό πολίτευμα και οι μεταρρυθμίσεις της ελεύθερης αγοράς την έχουν ανοίξει στις ξένες επενδύσεις, ιδίως στις υποδομές ενέργειας και μεταφορών.
Η ιστορία της Αλβανίας
Η ιστορία της Αλβανίας ξεκινά με την άφιξη των Ιλλυριών και την κατάκτηση αυτών των εδαφών από τη Ρωμαϊκή Δημοκρατία, όταν η περιοχή αποτελούσε τμήμα της επαρχίας της Μακεδονίας. Στους αιώνες που ακολούθησαν η Αλβανία κατακτήθηκε από πολλές δυνάμεις. Μετά την πτώση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας το μεγαλύτερο μέρος της σημερινής Αλβανίας πέρασε στην Ανατολική Ρωμαϊκή (Βυζαντινή) Αυτοκρατορία. Στον ύστερο Μεσαίωνα τον έλεγχο ανέλαβαν οι Οθωμανοί Τούρκοι. Η Αλβανία έγινε ανεξάρτητη τον 20ό αιώνα, αν και η πρώιμη κρατική της υπόσταση ήταν εύθραυστη: το Πριγκιπάτο της Αλβανίας διήρκεσε τυπικά από το 1914 έως το 1925 και η πρώτη Δημοκρατία μόνο από το 1925 έως το 1928. Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο εντάχθηκε για λίγο στο Ανατολικό Μπλοκ και μετά τη μετακομμουνιστική μετάβαση έγινε κοινοβουλευτική δημοκρατία. Το σημερινό κράτος, η Δημοκρατία της Αλβανίας, υπάρχει από το 1991.
Προϊστορία
Τα αρχαιότερα ίχνη ανθρώπινης παρουσίας, που χρονολογούνται στη Μέση Παλαιολιθική εποχή, ανακαλύφθηκαν κοντά στο χωριό Ξάρε (Xarrë) της νότιας Αλβανίας, με εργαλεία που παραπέμπουν στα 30.000–10.000 π.Χ. Γύρω στο 6000–2600 π.Χ., κατά τη Νεολιθική εποχή, ένα θερμότερο κλίμα και μεγαλύτερη σταθερότητα έφεραν εποίκους ανατολικής καταγωγής από τη Μικρά Ασία, οι οποίοι εισήγαγαν την πρώιμη γεωργία και την κεραμική. Γύρω στο 5000–4000 π.Χ. επικράτησε ο πολιτισμός του Τσακράν (Cakran), που άφησε πίσω του αγγεία διακοσμημένα με γεωμετρικά σχήματα και μορφές. Η ύστερη Νεολιθική είδε την άνοδο του πολιτισμού Μαλίκ–Κάμνικ (Maliq–Kamnik), ο οποίος εγκαινίασε την Εποχή του Χαλκού στο αλβανικό έδαφος μεταξύ 2600 και 2100 π.Χ.
Αρχαιότητα
Στην αρχαιότητα η περιοχή της σημερινής Αλβανίας, που κατοικούνταν από τους Ιλλυριούς, πέρασε υπό ρωμαϊκή κυριαρχία (από τον 2ο αιώνα π.Χ.) και στη συνέχεια υπό βυζαντινή (από τον 4ο αιώνα μ.Χ.). Γύρω στο 397 μ.Χ. οι Γότθοι υπό τον Αλάριχο διέσχισαν την παλιά περιοχή της Ηπείρου. Οι Σλάβοι έφτασαν γύρω στις αρχές του 6ου και 7ου αιώνα· στους επόμενους αιώνες επικράτησε ο χριστιανισμός του ελληνικού τυπικού.
Ο Μεσαίωνας
Από τον 9ο αιώνα οι αλβανικές χώρες αποτέλεσαν αντικείμενο διεκδίκησης από την αποδυναμωμένη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, τη Βουλγαρία, τη Βενετία, τους Ανδεγαυούς της Σικελίας και τη Σερβία. Γύρω στα τέλη του 12ου και τις αρχές του 13ου αιώνα υπήρξε το πρώτο αλβανικό πριγκιπάτο, η Αρβανιά (Arbëria), με πρωτεύουσα την Κρούγια. Τη δεκαετία του 1430 οι Οθωμανοί κατέκτησαν σχεδόν ολόκληρη την Αλβανία. Το 1443 ξέσπασε αντιοθωμανική εξέγερση υπό τον Σκεντέρμπεη, ο οποίος κατάφερε να δημιουργήσει ανεξάρτητο κράτος· γύρω στο 1479 οι Οθωμανοί ανακατέλαβαν την Αλβανία (με εξαίρεση ορεινούς θύλακες στον βορρά και στον νότο). Χωρισμένη σε έξι σαντζάκια, η Αλβανία έγινε τμήμα του Εγιαλετιού της Ρούμελης. Οι περισσότεροι Αλβανοί φεουδάρχες εξισλαμίστηκαν, διατηρώντας τα κτήματα και τα προνόμιά τους, και το Ισλάμ έγινε η κυρίαρχη θρησκεία.
Ο 18ος–19ος αιώνας
Στα τέλη του 18ου και τις αρχές του 19ου αιώνα ο Αλή Πασάς από το Τεπελένι ένωσε υπό την εξουσία του τη νότια Αλβανία και τμήματα της Ελλάδας και της Μακεδονίας. Ο 19ος αιώνας είδε την ανάπτυξη ενός απελευθερωτικού κινήματος και ένοπλο αγώνα. Το 1878 ιδρύθηκε η Λίγκα του Πρίζρεν, που ζητούσε αυτονομία για τη χώρα.
Ο 20ός αιώνας
Μετά το ξέσπασμα του Α΄ Βαλκανικού Πολέμου τον Οκτώβριο του 1912, ο αντιοθωμανικός συνασπισμός κατέλαβε τα εδάφη της σημερινής Αλβανίας. Μπροστά στον κίνδυνο διαμελισμού, συνέδριο αντιπροσώπων στην Αυλώνα (Vlorë) διακήρυξε την αλβανική ανεξαρτησία στις 28 Νοεμβρίου 1912. Τον Δεκέμβριο του 1912 η Διάσκεψη των Πρεσβευτών στο Λονδίνο αποφάσισε τη δημιουργία αυτόνομου Πριγκιπάτου της Αλβανίας υπό την ονομαστική επικυριαρχία των Οθωμανών και την προστασία των ευρωπαϊκών δυνάμεων. Η Σκόδρα (Shkodër) είχε εκχωρηθεί στην Αλβανία από τις Μεγάλες Δυνάμεις, όμως το Μαυροβούνιο την κατέλαβε από τους Οθωμανούς στις 23 Απριλίου 1913, προκαλώντας αυστροουγγρικές απειλές για στρατιωτική επέμβαση· υπό την πίεση των δυνάμεων το Μαυροβούνιο αποχώρησε στις 14 Μαΐου 1913 και η πόλη καταλήφθηκε από διεθνή δύναμη υπό τον Βρετανό αντιναύαρχο Σέσιλ Μπέρνεϊ, μέχρι να περάσει υπό αλβανικό έλεγχο.
Τον Ιούλιο του 1913 η Διάσκεψη των Πρεσβευτών παραχώρησε στην Αλβανία ανεξαρτησία υπό την εποπτεία των μεγάλων δυνάμεων, χωρίς όμως να καθορίσει τα σύνορά της. Το Κόσοβο, που δόθηκε στη Σερβία, έμεινε εκτός Αλβανίας. Οι δυνάμεις παραχώρησαν στην Αλβανία την περιοχή που οι Έλληνες αποκαλούσαν Βόρεια Ήπειρο, όπου ζούσε μεγάλη ελληνική κοινότητα, ενώ η νότια Ήπειρος, που κατοικούνταν επίσης από Αλβανούς, περιήλθε στην Ελλάδα. Τον Μάρτιο του 1914 ο Γερμανός πρίγκιπας Βίλχελμ του Βιντ έγινε ηγεμόνας της Αλβανίας, αλλά αναγκάστηκε να παραιτηθεί τον Σεπτέμβριο του 1914.
Κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο η χώρα καταλήφθηκε από δυνάμεις της Ιταλίας, της Ελλάδας, της Γαλλίας, της Σερβίας, του Μαυροβουνίου και της Αυστροουγγαρίας. Τα μεταπολεμικά σχέδια διαμοιρασμού της Αλβανίας μεταξύ Ιταλίας, Βασιλείου των Σέρβων, Κροατών και Σλοβένων και Ελλάδας δεν ευοδώθηκαν. Η Διάσκεψη των Πρεσβευτών του 1920 στο Λονδίνο επιβεβαίωσε την αλβανική ανεξαρτησία. Η κρατική της υπόσταση διαμορφώθηκε εν μέσω φυλετικών και θρησκευτικών διενέξεων, αγώνων εξουσίας μεταξύ των μεγαλογαιοκτημόνων και αιτημάτων των αγροτών για αγροτική μεταρρύθμιση. Τον Ιούνιο του 1924 σχηματίστηκε φιλελεύθερη κυβέρνηση και ο πρωθυπουργός της, Φαν Στίλιαν Νόλι, ανήγγειλε δημοκρατικές μεταρρυθμίσεις. Τον Δεκέμβριο του 1924 ο Νόλι ανατράπηκε από τον Αχμέτ Ζογκού, ο οποίος επέβαλε δικτατορικό καθεστώς (ως πρόεδρος από το 1925 και ως βασιλιάς Ζώγου Α΄ από το 1928). Από το 1926 ο Ζογκού έδεσε την Αλβανία στρατιωτικά, πολιτικά και οικονομικά με την Ιταλία.
Η κατοχή
Όταν η Αλβανία προσπάθησε να επιβεβαιώσει την ανεξαρτησία της και στράφηκε στη Βρετανία για βοήθεια, η Ιταλία εισέβαλε στις 7 Απριλίου 1939 και καθαίρεσε τον βασιλιά Ζώγου Α΄. Στην αρχή λειτούργησε συνεργαζόμενη κυβέρνηση υπό τον πρωθυπουργό Μουσταφά Μερλίκα. Μετά την ιταλική συνθηκολόγηση στις 10 Σεπτεμβρίου 1943, γερμανικές δυνάμεις κατέλαβαν τη χώρα. Κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο δραστηριοποιήθηκε ισχυρό κίνημα αντίστασης, ιδίως κομμουνιστικό.
Στις 16 Οκτωβρίου 1942 ιδρύθηκε το Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο, που ένωσε τις αντιφασιστικές δυνάμεις ανεξαρτήτως ιδεολογίας ή τάξης. Η στρατιωτική του πτέρυγα, ο Εθνικός Απελευθερωτικός Στρατός, έγινε μέχρι τα μέσα του 1944 η ισχυρότερη πολιτική και στρατιωτική δύναμη της χώρας, ελέγχοντας το 75% της Αλβανίας. Διοικητής του ήταν ο προπολεμικός αξιωματικός Σπύρο Μοΐσιου και αδιαμφισβήτητος ηγέτης της αντίστασης ο Ενβέρ Χότζα. Ο στρατός διέθετε δικά του τάγματα και ταξιαρχίες και έλαβε υποστήριξη από τη Βρετανική Μυστική Υπηρεσία Πληροφοριών.
Οι μάχες στοίχισαν 28.000 ζωές· 12.600 τραυματίστηκαν, 10.000 πολιτικοί κρατούμενοι εκτελέστηκαν στην Ιταλία και στη Γερμανία, 35.000 άνθρωποι στάλθηκαν σε στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας και όλες οι ενεργειακές εγκαταστάσεις, τα λιμάνια και τα ορυχεία καταστράφηκαν. Οι Γερμανοί αποχώρησαν από την Αλβανία τον Νοέμβριο του 1944. Η νέα κυβέρνηση υιοθέτησε τον μαρξισμό–λενινισμό. Η ΕΣΣΔ διαδραμάτισε αμελητέο ρόλο στην απελευθέρωση της χώρας, και έτσι η Αλβανία έγινε το μόνο κράτος του οποίου η μεταπολεμική ανεξαρτησία δεν απειλήθηκε από καμία μεγάλη δύναμη.
Η σοβιετοαλβανική ρήξη
Μετά τη ρήξη με τη Γιουγκοσλαβία, η Αλβανία συμμάχησε με την ΕΣΣΔ. Μεταξύ 1948 και 1960 έλαβε 200 εκατομμύρια δολάρια σοβιετικής βοήθειας για την τεχνική ανάπτυξη και τις υποδομές. Οι σχέσεις παρέμειναν στενές μέχρι τον θάνατο του Στάλιν στις 5 Μαρτίου 1953. Επί Νικίτα Χρουστσόφ και της αποσταλινοποίησης, η βοήθεια προς την Αλβανία περιορίστηκε. Ο Χότζα πήρε σκληρή στάση απέναντι στις σοβιετικές απόψεις, τις οποίες θεωρούσε αναθεωρητισμό.
Μετά το 1960 οι σχέσεις με την ΕΣΣΔ και τα άλλα κράτη του Συμφώνου της Βαρσοβίας (εκτός της Ρουμανίας) επιδεινώθηκαν απότομα. Το 1967 οι αρχές απαγόρευσαν κάθε θρησκευτική πρακτική. Η Αλβανία έπαψε να συμμετέχει στο Comecon το 1961, αποχώρησε από το Σύμφωνο της Βαρσοβίας το 1968 και συνήψε ευρεία συνεργασία με τη Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας. Φοβούμενη εισβολή, η κυβέρνηση έχτισε αρκετές εκατοντάδες χιλιάδες καταφύγια-μπάνκερ. Το 1976 υιοθετήθηκε νέο Σύνταγμα μαζί με την ονομασία Λαϊκή Σοσιαλιστική Δημοκρατία της Αλβανίας. Η συνεργασία με την Κίνα κατέρρευσε το 1978. Μετά τον θάνατο του Χότζα το 1985, ο Ράμιζ Άλια ανέλαβε την εξουσία και άρχισε σταδιακά να φιλελευθεροποιεί το σύστημα.
Η σύγχρονη Αλβανία
Το Κόμμα της Εργασίας κέρδισε τις βουλευτικές εκλογές του Μαρτίου 1991. Η νέα κυβέρνηση ξεκίνησε μια σειρά μεταρρυθμίσεων ελεύθερης αγοράς και φιλελευθεροποίησης. Στις 29 Απριλίου 1991 το αλβανικό κοινοβούλιο μετονόμασε τη χώρα σε Δημοκρατία της Αλβανίας, ανακήρυξε τον Άλια πρώτο πρόεδρό της και τροποποίησε το Σύνταγμα ώστε να θεσπιστεί ο διαχωρισμός των εξουσιών και να διευρυνθούν οι πολιτικές ελευθερίες.
Στις 22 Μαρτίου 1992 διεξήχθησαν δημοκρατικές βουλευτικές εκλογές, τις οποίες κέρδισε η δημοκρατική αντιπολίτευση. Τον Απρίλιο του 1992 το νέο κοινοβούλιο εξέλεξε πρόεδρο τον Σαλί Μπερίσα. Το 1997 κατέρρευσαν επενδυτικά ταμεία πυραμίδας, πυροδοτώντας κοινωνικές αναταραχές και μια περίοδο αναρχίας κατά την οποία σκοτώθηκαν σχεδόν 2.000 άνθρωποι. Νέο Σύνταγμα, που υιοθετήθηκε από το κοινοβούλιο στις 21 Οκτωβρίου 1998 και εγκρίθηκε με δημοψήφισμα στις 22 Νοεμβρίου 1998, καθιέρωσε κοινοβουλευτικό σύστημα στο οποίο ο πρόεδρος εκλέγεται από το κοινοβούλιο και την κυβέρνηση ηγείται ο πρωθυπουργός.
Η διεθνής θέση της Αλβανίας ενισχύθηκε όταν λειτούργησε ως μία από τις σημαντικότερες βάσεις επιχειρήσεων του ΝΑΤΟ κατά την επιχείρηση στο Κόσοβο το 1999. Την 1η Απριλίου 2009 η Αλβανία εντάχθηκε στο ΝΑΤΟ μαζί με την Κροατία. Οι βουλευτικές εκλογές της 23ης Ιουνίου 2013 ανέτρεψαν το πολιτικό σκηνικό — το κυβερνών Δημοκρατικό Κόμμα ηττήθηκε από το Σοσιαλιστικό Κόμμα με επικεφαλής τον Έντι Ράμα.
Ιστορική περίληψη βασισμένη στη Wikipedia (άδεια CC BY-SA).