Albania, Republika Albanii (alb. Shqipëria, Republika e Shqipërise) – państwo w południowo-wschodniej Europie na Bałkanach. Albania na zachodzie ma dostęp do Morza Adriatyckiego, a na południowym zachodzie do Morza Jońskiego. Stolicą kraju jest Tirana, która jest również finansowym centrum kraju.
Od Włoch oddziela ją cieśnina Otranto o szerokości ok. 72 km. Łączna długość granic lądowych wynosi 720 km, natomiast wybrzeża morskiego – 362 km. Graniczy z: Grecją (282 km), Czarnogórą (173 km), Macedonią Północną (151 km) oraz Serbią/Kosowem (114 km).
Jest członkiem ONZ, NATO, OBWE, Rady Europy, WTO oraz jednym z założycieli Unii na rzecz Regionu Morza Śródziemnego. Od 2014 roku Albania ma status kandydata do Unii Europejskiej. Albania ma system parlamentarny. Reformy wolnego rynku otworzyły kraj na inwestycje zagraniczne, zwłaszcza w rozwój energetyki i infrastruktury transportowej.
Historia Albanii
Początki historii Albanii zaczynają się od przybycia Ilirów oraz od podbicia tych terenów przez Republikę Rzymską, gdzie była częścią prowincji Macedonia. W swojej historii Albania była podbijana przez wiele państw. Po rozpadzie Imperium Rzymskiego większość dzisiejszego terytorium Albanii znajdowało się pod jurysdykcją Wschodniego Cesarstwa Rzymskiego. W późnym średniowieczu Albanię zajęli Turcy osmańscy. Albania stała się państwem niepodległym w XX wieku, jednakże jej struktury państwowe były chwiejne i niestabilne; Księstwo Albanii istniało zaledwie 11 lat, a następująca po niej Republika Albanii istniała jedynie 3 lata. Po II wojnie światowej na krótko dołączyła do bloku wschodniego. Po transformacji ustrojowej stała się republiką parlamentarną. Obecnie istniejące państwo, Republika Albanii, istnieje od 1991.
Prehistoria
Najstarsze ślady obecności człowieka datowane na okres środkowego paleolitu zostały odkryte nieopodal wsi Ksara w Albanii Południowej. Znalezione tam narzędzia wskazują na 30 000 – 10 000 lat p.n.e. Około 6000–2600 lat p.n.e. w okresie neolitu nastąpiło ocieplenie klimatyczne oraz stabilizacja, co spowodowało osiedlenie się ludności anatolijskiej, która przyniosła ze sobą początki rolnictwa oraz wyrób ceramiki. Około 5000–4000 lat p.n.e. zaczęła dominować kultura Carkan, która pozostawiła na tych terenach naczynia zdobione geometrycznymi kształtami i figurami. Późny neolit zaowocował rozwojem kultury Malim-Kamnik. Kultura ta wprowadziła na ziemiach Albanii epokę miedzi trwającą od 2600 – 2100 p.n.e.
Starożytność
W starożytności terytorium obecnej Albanii zamieszkane przez Ilirów znajdowało się pod panowaniem rzymskim (od II w. p.n.e.) i bizantyjskim (od IV w. n.e.). Około 397 r. n.e. przez dawny Epir przeszły wojska Gotów pod wodzą Alaryka. Na przełomie VI i VII w. napływ Słowian; w następnych wiekach przewagę uzyskało chrześcijaństwo w obrządku greckim.
Średniowiecze
Od IX w. o ziemie albańskie rywalizowały ze słabnącym cesarstwem bizantyjskim Bułgaria, Wenecja, Andegaweni sycylijscy i Serbia. Na przełomie XII i XIII w. istniało pierwsze księstwo albańskie, Arberia, ze stolicą w Kruji. W latach 30. XV w. Turcy podbili niemal całą Albanię. W 1443 wybuchło antytureckie powstanie pod wodzą Skanderbega, któremu udało się utworzyć niezależne państwo; około 1479 Albanię ponownie zajęli Turcy (bez górskich enklaw na północy i południu); podzielona na 6 sandżaków Albania stała się częścią wilajatu Rumelii. Feudałowie albańscy w większości przyjęli islam, zachowując majątki i przywileje. Status religii dominującej osiągnął islam.
XVIII–XIX w.
Na przełomie XVIII i XIX w. południową Albanię, część Grecji i Macedonii skupił pod swym panowaniem Ali Pasza z Tepeleny. W XIX w. rozwinął się ruch wyzwoleńczy, dochodziło do walk zbrojnych. W 1878 utworzono w Prizrenie Ligę Albańską, która dążyła do autonomii kraju.
XX w.
Po wybuchu I wojny bałkańskiej w październiku 1912 ziemie obecnej Albanii zajęły wojska koalicji antytureckiej. Wobec groźby rozbioru, kongres przedstawicieli ludności we Vlorze 28 listopada 1912 proklamował niepodległość Albanii. W grudniu 1912 konferencja ambasadorów w Londynie zadecydowała o utworzeniu autonomicznego księstwa Albanii pod władzą zwierzchnią Turcji i protektoratem mocarstw europejskich. Stolicą miała być Szkodra (Skutari), która jednak została zaanektowana w kwietniu 1913 przez Czarnogórę, co doprowadziło do interwencji Austro-Węgier i opanowania przez nie Skutari (14 maja 1913), które następnie przekazano Royal Navy.
W lipcu 1913 konferencja ambasadorów przyznała Albanii niepodległość pod nadzorem mocarstw, ale nie wytyczyła granic kraju. Poza Albanią znalazło się przyznane Serbii Kosowo. Mocarstwa przyznały Albanii obszar, określany przez Greków mianem Północnego Epiru, zamieszkany przez liczną społeczność grecką, z kolei południowy Epir, zamieszkały także przez Albańczyków, znalazł się w granicach Grecji. W marcu 1914 władcą Albanii został niemiecki książę Wilhelm zu Wied, ale we wrześniu 1914 musiał zrezygnować z tronu.
W czasie I wojny światowej kraj okupowały wojska Włoch, Grecji, Francji, Serbii, Czarnogóry i Austro-Węgier. Powojenne plany podziału Albanii między Włochy, Królestwo SHS i Grecję nie powiodły się. Konferencja ambasadorów w Londynie 1920 zatwierdziła niepodległość Albanii. Jej państwowość kształtowała się w atmosferze zatargów plemiennych i religijnych, walki o władzę między wielkimi właścicielami ziemskimi i chłopskich żądań reformy agrarnej. W czerwcu 1924 powstał rząd liberalny. Jego premier Fan Stilian Noli zapowiedział przeprowadzenie reform demokratycznych. W grudniu 1924 Noli został obalony przez Ahmeda beg Zogu, który wprowadził w kraju dyktatorskie rządy (od 1925 jako prezydent, od 1928 jako król Albańczyków Zog I). Od 1926 Zogu związał Albanię wojskowo, politycznie i gospodarczo z Włochami.
Okres okupacji
W związku z próbą uniezależnienia się i zwróceniem się o pomoc do Wielkiej Brytanii, Włochy zajęły Albanię 7 kwietnia 1939 i obaliły króla Zogu I. Początkowo działał rząd kolaboracyjny z premierem Mustafą Merliką. Po kapitulacji Włoch 10 września 1943 Albanię okupowały wojska niemieckie. W czasie II wojny światowej działał tam silny ruch oporu, zwłaszcza komunistyczny.
16 października 1942 roku powołano Front Wyzwolenia Narodowego skupiający siły antyfaszystowskie niezależnie od ideologii lub klasy. Skrzydło militarne FWN, Armia Wyzwolenia Narodowego, stało się najsilniejszą siłą polityczną i wojskową kraju już w połowie 1944 roku, kontrolując 75% terytorium Albanii. Dowódcą armii został przedwojenny oficer Spiro Moisiu, a niekwestionowanym przywódcą ruchu oporu Enver Hoxha. Armia Wyzwolenia Narodowego dysponowała własnymi batalionami i brygadami, otrzymywała wsparcie od brytyjskiego wywiadu Secret Intelligence Service.
Na skutek działań zbrojnych zginęło 28 000 osób, 12 600 zostało rannych, a 10 000 więźniów politycznych zostało straconych we Włoszech i Niemczech, 35 000 osób trafiło do obozów pracy przymusowej, a wszystkie instalacje elektroenergetyczne, porty i kopalnie zostały zniszczone. W listopadzie 1944 Niemcy opuścili Albanię. Nowy rząd odwoływał się do marksizmu-leninizmu. Rola ZSRR w wyzwoleniu kraju była znikoma, dzięki czemu Albania stała się jedynym państwem, którego niezależność po II wojnie światowej nie była zagrożona przez żadne z mocarstw.
Rozłam radziecko-albański
Po rozłące z Jugosławią Albania sprzymierzyła się z ZSRR. Od 1948 do 1960 roku uzyskała na rozbudowę techniczną i infrastruktury 200 milionów dolarów pomocy radzieckiej. Relacje między Albanią a Związkiem Radzieckim pozostawały bliskie aż do śmierci Stalina 5 marca 1953 roku. W okresie Nikity Chruszczowa i jego referatu o destalinizacji pomoc do Albanii została ograniczona. Hodża zajął ostre stanowisko wobec radzieckich poglądów, które uważał za rewizjonizm.
Po 1960 nastąpiło gwałtowne pogorszenie stosunków z ZSRR i innymi państwami Układu Warszawskiego poza Rumunią. W 1967 władze zakazały wszelkich praktyk religijnych. W 1962 Albania przestała uczestniczyć w pracach RWPG, a w 1968 wystąpiła z Układu Warszawskiego i nawiązała szeroką współpracę z Chińską Republiką Ludową. Rząd, obawiając się interwencji, wybudował kilkaset tysięcy schronów (bunkrów). W 1976 przyjęto konstytucję oraz nazwę Ludowa Socjalistyczna Republika Albanii. W 1978 doszło do zerwania współpracy z Chinami. Po śmierci Hodży w 1985 roku władzę objął Ramiz Alia, który stopniowo rozpoczął liberalizację systemu.
Współczesna Albania
W wyborach parlamentarnych w marcu 1991 wygrała APP. Nowy rząd rozpoczął szereg zmian wolnorynkowych i liberalizujących system. 29 kwietnia 1991 parlament albański zmienił nazwę kraju na Republika Albańska, pierwszym prezydentem ogłosił Alię, jak również zmienił konstytucję, wprowadzając podział władzy i poszerzając zakres swobód obywatelskich.
22 marca 1992 przeprowadzono demokratyczne wybory do parlamentu, zakończone zwycięstwem opozycji demokratycznej. Nowy parlament 8 kwietnia wybrał na prezydenta Sali Berishę. W 1997 roku upadły fundusze inwestycyjne oparte na systemie piramidy, co doprowadziło do społecznych protestów i okresu anarchii, w którym śmierć poniosło blisko 2 tysiące osób. 21 października 1998 uchwalono nową konstytucję, która ograniczyła zakres władzy prezydenta i wzmocniła rolę premiera.
Znaczenie Albanii na arenie międzynarodowej wzrosło, gdy kraj ten służył jako jedna z najważniejszych baz operacyjnych NATO podczas operacji w Kosowie w 1999. 1 kwietnia 2009 Albania razem z Chorwacją przystąpiła do struktur NATO. 23 czerwca 2013 odbyły się wybory parlamentarne, które przyniosły zmianę na albańskiej scenie politycznej — rządzącą Partię Demokratyczną pokonała Partia Socjalistyczna z Edim Ramą na czele.
Rys historyczny opracowany na podstawie Wikipedii (licencja CC BY-SA).